Puqaralardıń Ózbekstan Respublikası Konstituciyası hám nızamlarında bekkemlep qoyılǵan huqıq hám erkinlikleri qol qatılmas bolıp, hesh kim olardan sudsız ayırıwǵa yamasa olardı sheklewge haqılı emes. Fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin sud arqalı qorǵaw áhmiyetli mámleketlik qorǵaw institutı bolıp, ol ǵárezsiz sud hákimiyatı tárepinen ádil sudlawdı ámelge asırıw arqalı támiyinlenedi.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 55-statyası hám Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik sud islerin júrgiziw haqqındaǵı kodeksiniń 4-statyasına muwapıq, mápdar shaxs, nızamda názerde tutılǵan jaǵdaylarda bolsa, prokuror, sonday-aq, basqa shaxslardıń huqıqları menen máplerin qorǵawǵa wákillikli ayırım puqaralar hám mámleketlik uyımlar hákimshilik uyım qararın haqıyqıy emes hám onıń lawazımlı shaxsınıń háreketin (háreketsizligin) nızamǵa qayshı dep tabıw haqqındaǵı arza (shaǵım) menen, eger bul qarar, háreketi (háreketsizligi) sebepli onıń huqıqları hám nızam menen qorǵalatuǵın mápleri buzılǵan, huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin ámelge asırıwda tosqınlıq jaratılǵan, oǵan nızamǵa qayshı túrde qanday da bir minnetleme júklengen hám ol yaki bul tarawdaǵı jumısın ámelge asırıw ushın basqa tosqınlıq jaratılǵan dep esaplasa, sudqa múrájat etiwge haqılı.

Sud arqalı qorǵaw huqıqın birinshi instanciya sudında is qozǵaw ushın nızamda názerde tutılǵan shártlerge boysınǵan halda ámelge asırıw múmkin. Usı shártlerge ámel etpew sud tárepinen múrájatlardı qabıl etiw hám kórip shıǵıwdı biykarlaw ushın tiykar boladı.

Sudqa múrájatlar forma hám mazmunı jaǵınan processual nızamlar menen olarǵa qoyılǵan talaplarǵa (fizikalıq shaxstıń familiyası, atı, ákesiniń atı, jasaw ornı haqqındaǵı maǵlıwmatlar yamasa yuridikalıq shaxstıń atı hám jaylasqan ornı haqqındaǵı maǵlıwmatlar, berilgen múrájat boyınsha huqıqıy qatnasıqtıń mánisi, múrájat hám qoyılıp atırǵan talap yamasa ótinishtiń mánisi, múrájat sánesi, múrájat etiwshiniń qolı) sáykes bolıwı kerek. Múrájatlar sudqa elektron hújjet túrinde de jiberiliwi múmkin.

Keyingi jıllarda sudlardıń jumısına zamanagóy texnologiyalardı keńnen engiziw boyınsha ámelge asırılǵan ilajlar puqaralar hám isbilermenlik subektlerine óz huqıqları menen máplerin qorǵaw ushın sudqa múrájat etiwdi erkinlestiriw, ulıwma ádil sudlawǵa erisiwdi arttırıw jáne sudlardıń jumısında ashıq-aydınlıqtı támiyinlew imkaniyatın berdi.

«Sudlardıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı 140-sanlı Prezident pármanı sudlardıń jumısın sanlastırıw processlerin bunnan bılay da jedellestiriw, elektron ádil sudlawdı rawajlandırıw, ádil sudlawdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew, insan faktorın sheklew arqalı túrli illetlerdiń aldın alıw, eń áhmiyetlisi, xalıqtıń sudqa bolǵan isenimin bunnan bılay da bekkemlew, sudlar, advokatlar hám tárepler arasındaǵı qarım-qatnastıń birden-bir sanlı platformasın jaratıw, milliy sistemalardı xalıqaralıq standartlar menen integraciyalaw sıyaqlı strategiyalıq baǵdardı belgilep berdi.

Bunnan tısqarı, «Sanlı sud» koncepciyasın basqıshpa-basqısh ámelge asırıw názerde tutılǵanı ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Onda sudqa arza beriwden aldın jasalma intellekt járdeminde sud dodalawınıń shama menen nátiyjesi hám jumsalatuǵın qárejetlerdi qáliplestiriw, múrájatlardı elektron túrde jiberiw, iste qatnasıwshı shaxslar sud imaratına barmastan turıp processte aralıqtan qatnasıwı, táreplerge iske baylanıslı barlıq materiallar menen elektron túrde tanısıw imkaniyatın jaratıw, sonday-aq, orınlaw xatların avtomatikalıq túrde orınlawǵa jiberiw, jasalma intellekt járdeminde sud májilisleri protokolların real waqıt rejiminde tekst túrinde tayarlaw hám sud hújjetleri joybarların avtomatikalıq túrde qáliplestiriw wazıypaları belgilendi. sonday-aq, orınlaw xatların avtomatik túrde orınlawǵa jiberiw, jasalma intellekt járdeminde sud májilisleri protokolların real waqıt rejiminde tekst túrinde tayarlaw hám sud hújjetleri joybarların avtomat túrde qáliplestiriw wazıypaları belgilendi.

Sonday-aq, sud islerine baylanıslı kóplegen hújjetlerdi qısqa waqıtta úyreniw, áhmietli maǵlıwmatlardı saylap alıw arqalı sudyalardıń jumıs júklemesin jeńilletiwde, nızam normaları hám sud ámeliyatın úyreniw, kórip shıǵılıp atırǵan islerdi burın kórilgen isler menen ulıwmalıq yamasa uqsaslıǵın anıqlaw, olardı salıstırıwda jasalma intellekt sheksiz imkaniyatlar bermekte.

Sud sistemasında engizilgen interaktiv elektron xızmetler insan resursın keskin azaytıp, arzalardı onlayn tapsırıw, jumıs júrgiziwdi aralıqtan baqlaw hám elektron qararlar korrupciya qáwpin azaytıwdıń eń nátiyjeli usıllarına aylandı. Insan faktorı azaysa, korrupciya da azayadı, bul degeni endi sudqa múrájat etiw ushın artıqsha áweregershilik, dáldalshılar yamasa rásmiy emes qatnasıqlar talap etilmeydi. Interaktiv xızmetler arqalı arza onlayn tapsırıladı, istiń háreketi real waqıtta baqlanadı, qararlar elektron túrde alınadı. Bul bolsa ashıq-aydınlıqtı arttıradı hám korrupciya ushın sharayattı joq etedi.

Bul reformalar nátiyjesinde ámelge asırılıp atırǵan jumıslar sud sistemasındaǵı mashqala hám kemshiliklerdi, artıqsha byurokratiyalıq tosqınlıqlardı saplastırıwǵa, táreplerge sudta teń imkaniyatlar dárejesinde qatnasıw wákilligin támiyinlewge, investorlardıń huqıqlarınıń isenimli sud qorǵawında bolıwına erisiwge, sonday-aq, sud uyımlarınıń ámeldegi strukturasın zaman talapları hám xalıqaralıq standartlarǵa muwapıqlastırıwǵa, ashıqlıq hám aydınlıqqa xızmet qıladı.

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudya aǵa járdemshisi:

S.Abdikarimova